Camuş Halayı, Tokat yöresinde tarım ve hayvancılıkla uğraşan halkın yaşamından doğmuş, acı bir olayın ağıt eşliğinde oyunlaştırıldığı anlamlı bir erkek halk oyunudur. Oyun, hayvanlarla iç içe yaşayan yöre insanının karşılaştığı trajik olayları yansıtmaktadır.
Yörede çok sevilen bir gencin düğünü yapılırken, camuşların (manda) birbiriyle dövüşmesi üzerine ortalık karışır.
Camuşları ayırmak için damatlık elbisesiyle araya giren genç, hayvanların boynuz darbeleriyle ağır şekilde yaralanır ve hayatını kaybeder.
Bu olay, nişanlısı ve yöre halkı üzerinde derin bir acı bırakır. Yaşanan bu büyük kayıp, zamanla bir ağıt haline getirilmiş ve oyunla birlikte yaşatılmıştır.
Camuş Halayı, yörede sadece erkekler tarafından oynanır. Oyun, ağırlama ve yelleme olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır.
Ağırlama bölümünde hareketler yavaş ve hüzünlüdür. Yelleme bölümünde ise acının coşkulu ve isyan dolu ifadesi figürlere yansır.
Bugün günlerden salıdır salı
Sallan gel sevdiğim sarılak bari
Sarı teneşire sardılar yari
Sarı kömüş yareledi benim yarimi
Eğri büğrü boynuzları döktü kanını
Bugün günlerden cuma akşamı
Benim bu yarimin hali başka mı
Benim yarim öldü öldürün beni
Sarı kömüş yareledi benim yarimi
Eğri büğrü boynuzları döktü kanını
Bugün günlerden cumadır cuma
Yarim hamama gidersen kınana yuma
Ben seni sevdim ellere deme
Sarı kömüş yareledi yarimi
Eğri büğrü boynuzları döktü kanını
Bugün günlerden pazardır pazar
İmam muhtar gelmiş çeyizim yazar
Sarı kömüş niçin böyle mi azar
Sarı kömüş yareledi benim yarimi
Eğri büğrü boynuzları döktü kanını
Camuş Halayı’nın ana temaları acı, kayıp, hasret ve çaresizliktir. Sevdiğini kaybeden genç kızın özlemi ve ağıdı, oyun boyunca hissedilir.
Camuş (manda), hem geçim kaynağı hem de bu trajik olayın sembolü olarak türkünün merkezinde yer alır.
Camuş Halayı, Tokat yöresinin hayvancılık kültürünü, halkın acıyı sanatla ifade edişini ve ağıt geleneğini yansıtan önemli bir halk oyunudur.
Günümüzde bu oyun, halk oyunları ekipleri tarafından sahnelenerek, yöresel kültürün yaşatılmasına katkı sağlamaktadır.