Tokat Kalesi, Tokat il merkezinde, şehre hâkim dik ve sarp bir kaya kütlesi üzerine kurulmuş olan önemli bir tarihî savunma yapısıdır. Kale, stratejik konumu sayesinde tarih boyunca Tokat’ın askerî ve idarî güvenliğinde önemli bir rol oynamıştır.
Kalenin inşa tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, temellerinin Roma Dönemi’ne kadar uzandığı, yapının Bizans, Danişmentliler, Selçuklular ve Osmanlılar dönemlerinde kullanıldığı ve onarımlar gördüğü kabul edilmektedir. Bu yönüyle Tokat Kalesi, çok katmanlı tarihî bir yapı özelliği taşımaktadır.
Tokat Kalesi, Orta Çağ boyunca bölgenin savunmasında kilit bir rol üstlenmiştir. Kale, Tokat’ın Anadolu’daki önemli ticaret yolları üzerinde yer alması nedeniyle, şehrin kontrolünü sağlayan temel savunma noktası olmuştur.
Osmanlı döneminde kale, askerî amaçların yanı sıra hapishane olarak da kullanılmıştır. Bu dönemde bazı önemli devlet adamları ve suçluların burada tutulduğu bilinmektedir.
Tokat Kalesi, doğal kaya yapısından büyük ölçüde yararlanılarak inşa edilmiştir. Sur duvarlarında kesme taş ve moloz taş kullanılmıştır. Bu durum, kalenin hem sağlam hem de savunmaya elverişli bir yapıya sahip olmasını sağlamıştır.
Kale içerisinde burçlar, gözetleme noktaları, su sarnıçları ve savunmaya yönelik çeşitli yapılar yer almaktadır. Bu unsurlar, kalenin uzun süreli kuşatmalara karşı dayanıklı olduğunu göstermektedir.
Tokat Kalesi, şehrin tarihî siluetini belirleyen en önemli yapılardan biridir. Kale, Ulu Camii, Hatuniye Camii ve Yeşilırmak çevresiyle birlikte değerlendirildiğinde, Tokat’ın tarihî kent dokusunu bütüncül olarak yansıtmaktadır.
Günümüzde Tokat Kalesi, koruma altındaki tarihî eserler arasında yer almaktadır. Kale ve çevresi, Tokat şehrinin panoramik manzarasını izlemek isteyen ziyaretçiler için önemli bir turistik gezi noktası olarak değerlendirilmektedir.