Esen Timur Türbesi, Tokat il merkezinde yer alan ve İlhanlılar dönemine tarihlenen önemli bir türbe yapısıdır. Türbe, Anadolu’da İlhanlı hâkimiyetinin görüldüğü döneme ait mimari özellikleri yansıtması bakımından dikkat çekmektedir.
Esen Timur’un kimliği hakkında kesin bilgiler sınırlı olmakla birlikte, İlhanlı döneminde Tokat ve çevresinde etkili olmuş askerî veya idarî bir şahsiyet olduğu kabul edilmektedir. Türbe, bu yönüyle dönemin siyasi ve sosyal yapısına ışık tutan önemli bir anıt mezardır.
İlhanlılar dönemi, Anadolu’da Selçuklu hâkimiyetinin zayıfladığı ve Moğol etkisinin hissedildiği bir süreçtir. Tokat, bu dönemde stratejik konumu nedeniyle önemli bir yerleşim merkezi olmayı sürdürmüştür. Esen Timur Türbesi de bu tarihî sürecin mimari bir yansımasıdır.
Türbe, sekizgen planlı bir yapıya sahiptir. İnşasında ağırlıklı olarak kesme taş kullanılmıştır. Yapının üst örtüsü, dıştan konik külah, içten ise kubbe şeklinde düzenlenmiştir.
Cephelerde süsleme unsurları sınırlı tutulmuş, sadelik ve anıtsallık ön planda tutulmuştur. Bu durum, İlhanlı dönemi türbe mimarisinde sıkça görülen bir anlayışı yansıtmaktadır.
Türbenin iç mekânında bir adet sanduka bulunmaktadır. İç mekân düzenlemesi sade olup, süsleme unsurları oldukça azdır. Bu sadelik, yapının manevi yönünü ön plana çıkarmaktadır.
Esen Timur Türbesi, Tokat’ın tarihî kent dokusu içerisinde İlhanlı dönemine ait nadir yapılardan biri olarak kabul edilmektedir. Türbe, Tokat’taki Selçuklu ve Danişmentli eserleriyle birlikte değerlendirildiğinde, şehrin Orta Çağ’daki çok katmanlı tarihini yansıtmaktadır.
Günümüzde Esen Timur Türbesi, koruma altındaki tarihî eserler arasında yer almaktadır. Yapı, Tokat’ın kültürel mirasını tanımak isteyen ziyaretçiler için önemli bir tarihî ve kültürel ziyaret noktası olarak değerlendirilmektedir.